Selo Zlakusa


Planina · Užice
Selo zlakusa Zlakusa je selo koje ima dušu i kolorit, tradiciju i budućnost, istoriju i mladost … selo u koje je lepo doći u sva četiri godišnja doba i vratiti se po ko zna koji put a uvek videti i doživeti nešto novo i do tada neviđeno, nekad selo siromašnih grnčara a danas prestonica ovog srpskog proizvoda i sinonim za seoski turizam kada je Srbija i pitanju.
POLOŽAJ SELA ZLAKUSA Selo Zlakusa nalazi se u Zapadnoj Srbiji, zlatiborskom okrugu i pripada teritoriji Grada Užica, sedištu te turističke regije. Smešteno je u dolini reke Ćetinje, na njenoj desnoj obali, ispod Gradine (931m n.v), na pola puta između Požege (11km) i Užica (13km). .
Nalazi se u centru trougla, približno podjednako udaljenog od tri glavna grada – Beograd 185km (Srbija), Sarajevo 185km (BiH) i Podgorica 215km (Crna Gora), kao i na magistralnom putu koji upravo spaja Beograd sa ova druga dva velika grada, a na pola puta između Užica (13km) i Požege (11km). Prvo veće naseljeno mesto je Sevojno (7km). .
Sa prestonicom Srbije, selo je povezano i prugom Beograd-Bar i može se stići putničkim vozom koji staje u samom selu. Iz prestonice i drugih gradova može se stići i brzim vozom ili međugradskim autobuskim linijama do Užica ili Požege a odatle lokalnim autobuskim prevozom do sela. .
Zlakusa se nalazi u bogatom turističkom okruženju kao što su planine Zlatibor (35km) i Tara (60km), Sirogojno (33km), Mokra Gora sa Drvengradom i Šarganskom osmicom (55km), Guča (36km), Ovčarsko-kablarska klisura sa svojim manastirima i Ovčar Banja (28km) a tu su i reka Drina (48km), Divčibare (50km), Kadinjača (27km)… .
Legenda o imenu sela.
Postoji nekoliko priča i legendi o tome kako je selo dobilo ime. Jedna od njih koja se najčešće čuje i koja ima najviše argumenata potiče još iz vremena Turaka. .
Naime, delom teritorije današnjeg sela prolazili su turski karavani, utabanim rimskim putevima a puni robe i dukata, što je uvek privlačilo pažnju hajduka. Upravo, najzgodnije i omiljeno mesto hajducima za prepad na prolazeće karavane bila je jedna kosa (prevoj) u današnjem ataru sela. Pošto su napadi na turske karavane na tom mestu učestali upravo prilikom prelaska preko te kose, Turci, zazirući upravo od tog mesta nazvaše tu kosu po zlu, odnosno «zla kosa». Vremenom, taj naziv se ustali i kod samog naroda koje je nastanjivalo taj deo nahije i opet, vremenom, prilikom izgovora i nepreciznog tumačenja došlo je do prelaska glasa «o» u glas «u» i odatle današnji naziv sela ZLAKUSA. .
Po drugoj legendi na teritoriji današnjeg sela postojao je jedan han gde su turski karavani pravili predah putujući iz Carigrada ka Dubrovniku. Pred tim hanom ih je uvek dočekivalo jedno kuče lajući na konje, «zlo i kuso» kako su ga Turci opisivali i dadoše ime celom selu po tom kučetu. .
Imajući u vidu postojanje starih rimskih puteva ovom teritorijom, naročito zbog nekad velikog rimskog naselja u selu Visibaba nadomak Požege na nepunih 13km od Zlakuse i rimskih nekropola u susednom selu Uzići (postojanje čak starog kamenog turskog (rimskog) mosta preko rečice Dervente u blizini) očito je tačno da su tim putevima kasnije prolazili turski karavani i vrlo moguće da je neka od ovih legendi i dovela do današnjeg imena sela. .
.
Zlakusa kroz istoriju.
Period Rimskog carstva.
Najstariji tragovi života u današnjem selu potiču iz doba Rimljana, mada su nađeni i neki dokazi u Potpećkoj pećini o boravku čoveka još u doba neolita. Ilirska plemena sa ovih prostora potiskuju keltska plemena a u prvom veku n.e. ova područja osvajaju Rimljani i pripajaju provinciji Dalmaciji. Postoje dokazi da je na današnjoj najvišoj tački sela, Gradini, sa koje se pruža pogled na 360 stepeni, postojala neka vrsta rimskog utvrđenja sa koga se osmatrao i štitio rimski put. U prilog tome ide činjenica i samo postojanje starog turskog (rimskog) mosta na rečici Derventi, nadomak Zlakuse što ukazuje da su uistinu tom trasom prolazili pomenuti drumovi. Rimske nekropole postoje i u selu Uzići koje se graniči sa Zlakusom a u blizini, današnjem selu Visibaba, kraj Požege postojala je najveća rimska municipija u ovom kraju. .
.
Period Vizantije i prve srpske države.
Za vreme vizantijske vladavine pominje se između ostalih i grad Dresnik, u blizini Užica što najverovatnije upućuje na Drežnik, odnosnu Drežničku Gradinu, u Zlakusi. .
Ovaj kraj naseljen je Slovenima kada i ostali delovi Srbije a ulazi u sastav prve srpske države koju je osnovao knez Časlav u prvoj polovini 10. veka a potom polovinom 12. veka, uspostavljanjem srpske države Stefana Nemanje, ulazi u njen sastav. Kada je Sveti Sava 1220. godine, pored ostalih, osnovao i Moravičku eparhiju sa sedištem u Arilju, ona je obuhvatila i ovaj kraj. Posle predaje prestola kralja Dragutina bratu Milutinu, Dragutin zadržava užički kraj za sebe i u tom periodu podiže svoje zadužbine crkvu u Arilju i manastir Raču, a između njih je selo Zlakusa. Najveći procvat ovaj kraj je doživeo za vreme cara Dušana a nakon njegove smrti u ovom delu Srbije se osamostaljuje srpski vlastelin Nikola Altomanović sa sedištem u Užicu. On je znatno proširio svoju teritoriju ugrozivši Dubrovnik, bosanskog bana Tvrtka i kneza Lazara, tako da njih dvojica udruženim snagama svrgavaju Nikolu Altomanovića i od tada, pa sve do pada pod tursko ropstvo, ovaj kraj je u sastavu države kneza Lazara i njegovih naslednika. .
.
Period turske vladavine.
Razvoj ovog kraja zaustavilo je tursko ovajanje, počev od 1459. godine, od kada se srpsko stanovništvo seli ili islamizira, a muslimansko doseljava. U 17. veku ovaj kraj ponovo doživljava procvat, dok ratovi između Austrije i Turske izazivaju velika razaranja i pustoš a potom težak položaj srpskog naroda početkom 19. veka prouzrokovao je Prvi srpski ustanak 1804. godine tako da ovaj kraj sve do Drugog srpskog ustanka (1815. godine) prelazi iz ruku u ruke između srpskih ustanika i turske vlasti. Nakon toga sam grad Užice se oporavlja od ratnih razaranja i tridesetih godina 19. veka je sedište nahije i posle Beograda najveći grad u Srbiji. Od 1862. godine, posle novih zaoštrenih sukoba Turci se sele iz užičkog kraja. Prvi pisani tragovi i pomeni stanovnika sela potiču iz popisa iz druge polovine 19. veka. Sam naziv sela potiče iz vremena turske vladavine. Naime, nekadašnjim rimskim putevima kasnije prolazili su turski karavani. Na jednoj kosi u ataru sela, karavane su sačekivali Hajduci i presretali Turke pa od te kose Turci zaziraše te je i nazvaše ZLA KOSA. Vremenom je „o“ prešlo u „u“ i ostalo je ime sela ZLAKUSA. .
Nakon oslobodilačkih ratova od Turaka (1875-1878) i balkanskih ratova (1912-1913) kraj je konačno oslobođen turske vladavine. Veliki broj meštana Zlakuse bio je mobilisan za završne bitke za oslobođenje a u sastavu Drinske divizije prvog poziva, Drinske divizije drugog poziva i Javorske vojske. .
.
Prvi svetski rat.
Samo godinu dana posle završetka balkanskih ratova, još neoporavljena i iscrpljena Srbija je bila primorana da uđe u novi rat – Prvi svetski rat, sa moćnom Austrougarskom monarhijom. Ponovo, veliki broj meštana Zlakuse ulazi u sastav Užičke vojske, koja je učestvovala u najvećim i najpoznatijim bitkama u tom ratu. Veliki broj meštana je stradao u tim bitkama ili pri povlačenju preko Albanije, u sastavu Prve armije. Preživeli su učestvovali kao borci Drinske divizije, u odlučujućim bitkama na Solunskom frontu i Kajmakčalanu, a potom su do 1920. godine ostali u Karavankama štiteći novonastalu državu, Kraljevinu SHS. Neki meštani sela, preživeši ovaj surovi rat, bili su nosioci Albanske spomenice. U periodu Kraljevine Jugoslavije posebno poznati i učeni ljudi u selu bili su iz familije Terzić (Milutin Terzić – posle školovanja u Moskvi postao profesor na kraljevskoj Akademiji, Vidoje Terzić – stradao u logoru na Banjici…) i Pavlović (Branislav, stradao za vreme drugog svetskog rata). .
.
Drugi svetski rat.
Drugi svetski rat je takođe bio tragičan po meštane sela. 18. avgusta (Dan MZ Zlakusa) 1941. godine, na vrhu Gradina, odigrao se prvi oružani sukob između Nemaca i Albanaca, sa jedne strane i partizana sa druge strane, a koji je prethodio nešto kasnijem formiranju prve slobodne teritorije u Evropi-Užičke Republike. Posle te bitke Nemci su sišli niz selo i u znak odmazde kupili muške stanovnike. Između ostalog, upali su i u današnju Terzića avliju, gde je u to vreme radila prva seoska škola (od 1939. do 1946. godine). Kao učitelj u školi je radio Narodni heroj Petar Radovanović, po kome Dom učenika u Užicu nosi ime i tada je već bio u pratizanima. Kako su posle pretresa njegove sobe Nemci našli zabranjenu komunističku literaturu odveli su iz Terzića avlije, Gvozdena Terzića, nosioca Albanske spmenice kao učesnika 1. svetskog rata i oba balkanska rata i njegovog sinovca, mladića od 18 godina, potom streljali i obesili sa ostalih 16 meštana na samom ulasku u selo. Danas na tom mestu stoji spomenik u obliku vešala koji podseća na taj tragični dan. Na istom mestu, dve godine kasnije, prilikom prelaska Druge proleterske brigade (u čijim redovima je bilo i boraca iz ovog sela) iz Bosne, partizani su minirali i presekli prugu i sačekali nemačku kompozicija, pri čemu je došlo do okršaja u kome je smrtno ranjen Narodni heroj Miodrag Milovanović Lune, čija spomen ploča se nalazi iznad samog magistralnog puta u šumi. .
.
Posleratni period komunizma i socijalizma.
Posleratni period obnove oživeo je užički kraj, naročito izgradnjom privrednih objekata kao što su Valjaonica bakra i aluminijuma u Sevojnu i Prvi partizan u Užicu jer najveći broj meštana sela Zlakuse se zapošljava u njima. Nekad siromašno selo grnčara počinje ubrzano da napreduje izgradnjom mosta preko reke Đetinje i njegovim boljim povezivanjem sa današnjim magistralnim putem Beograd-Užice a ubrzo kroz selo prolazi i pruga Beograd-Bar. .
.
Nakon raspada Jugoslavije.
Teška situacija prouzrokovana ratnim dešavanjima prilikom raspada poslednje Jugoslavije, ekonomska kriza i sankcije, krajem 20. veka okreću meštane više ka poljoprivredi (uzgajanju malina, kupina, šljiva, cveća…), oživljavanju starog grnčarskog zanata koji je bio pred zamiranjem a početkom 21. veka i ka ubrzanom razvoju turizma, nakon puštanja za turističke posete Etno parka Terzića avlija i ponovnog otvaranja Potpećke pećine za turiste. Selo dobija status Mesne zajednice, izlazeći iz mesne zajednice u kojoj je bilo ukupno 5 sela. Možda u najtežim trenucima u istoriji sela, ovo selo počinje da živi novim životom… ova dva turistička objekta i zlakuška grnčarija dovode veliki broj turista u selo, oživaljavju isto i kreću putem novog razvoja sela oslonjenog na ruralni turizam – otvaraju se ugostiteljski objekti u selu i okolini, formiraju se nova seoska turistička domaćinstva, prehrambeno-trgovinske radnje, ribnjaci, uređuje postepeno infrastrukutura sela i sigurno da je Zlakusa u 21. vek ušla sa jednim novim osmišljenim sadržajima koji će je narednih decenija popularizovati na svetskom turističkom tržištu. Zahvaljujući tim rezultatima, donošenjem generalnog urbanističkog plana Grada Užica Zlakusa upravo dobija status lokacije značajne za razvoj Grada kada je u pitanju turizam i predstavlja istočnu turističku tačku teritorije Grada. .
SEOSKA ARHITEKTURA I NARODNO GRADITELJSTVO

Kada je u pitanju seoska arhitektura u Zlakusi do današnjeg dana sačuvane su najstarije kuće sa početka XX veka.
Tokom istorije sela sa naseljavanjem srpskog stanovništva iz Hercegovine i Crne Gore u Zlakusi je bilo zastupljeno kuća koje su se tokom XX veka gradile isključivo od drveta i kamena – tip kuće brvnara i to pretežno od bukovih tesanih brvana, nekad i hrastovih. Bile su zastupljene brvnare sa načinom gradnje „na ćert“ i sa žljebljenim stubovima. Bilo je i onih koje su isključivo bile građene od kamena. Pod u ovakvim kućama je bio zemljani. Neke brvnare su imale i podrume ozidane kamenom, u kojim su se obično čuvala burad sa rakijom, iznad kojih je bila „kuća“.
Nakon ovog tipa kuća počele su se graditi kuće kojima je temelj bio od klesanog ili neobrađenog kamena a koje su polovično bile građene od drveta, polovično zidane od blata (sa drvenim tesanim kosnicima koji su ukrštani i prolazili dijagonalno stranama zidanih zidova). Ovaj tip kuća, poznat pod nazivom kao polubrvnara-polučatmara bio je zastupljen krajem XIX veka. Nešto kasnije, isti tip ovih kuća je rađen umesto blata od nepečene cigle (ćerpiča). Ove kuće su imale na sredini krova kapić i zvale su se i «kuće sa kapićem» kroz koji je prolazio dim sa ognjišta. Ognjište se nalazilo na sredini brvnare gde je i dalje pod bio zemljani, dok je u delu kuće čatmare ugrađivan drveni pod i taj deo kuće se koristio za konak. U delu gde je bilo ognjište boravilo se preko dana, spremala se hrana, obedovalo, primali gosti i taj deo je nosio naziv «kuća». Deo plafona je bio otvoren do samog krova a deo popatošen tzv. «šašovcima». Ove kuće su obično imale u delu brvnare dvoja ulazna vrata ( sa istoka i sa zapada), glavna i sporedna, a u kuću se ulazilo preko trema. Prozori su postojali u zidanom delu kuće dok u brvnari obično ih nije bilo a svetlost je dolazila sa ognjišta koje se retko gasilo ili u letnjim mesecima kroz stalno otvorena vrata. Iznad ognjišta na plafonu se obično sušilo ili «čadilo» meso. Ovakvog tipa kuće danas u Zlakusi nema očuvanog osim što u Terzića avliji postoji kuća urađena po uzoru na ove. Ovaj tip kuća kao i prethodni (brvnare) obično su bile pokrivene ćeramidom, kamenim pločama ili klisom. Skoro svako domaćinstvo u kome je bilo muške dece imalo je i po vajat u kome su mladenci spavali – svi su preko dana živeli u istoj kući u porodičnoj zajednici dok su mladenci spavali odvojeno u tim vajatima (kreveti su bili drveni, sa slamaricama). Pored glavne kuće i vajata u sklopu domaćinstva postojala je i otprilike manje-više slična okućnica sa sledećim objektima: mlekar, magaza, zgrada, bunar, salaš, ambar, šupa, kačara, štala, tor, pekarska furuna, sušara, poljski «klozet» zajedno sa kokošinjcem, svinjac …
Početkom XX veka počele su se graditi prizemne kuće sa krovom na četiri vode, od ćerpidža (nepečene cigle) koje su imale tri prostorije – obično se u jednoj «provodio dan» i spavali domaćini, u drugoj spavali mlađi ili gosti a treća je bila kao ostava. Ovakav tip kuće postoji danas u Terzića avliji – kuća je izgrađena 1907. godine. Kuće su imale male prozore sa kapcima, zbot uštede energije – obično su postojali prozori sa sve četiri strane sveta. Tavani su bili zatovreni sa kapkom kroz koji se moglo izlaziti na njega – često kroz kapak je prolazio i otvor za čunak kroz koji je prolazio dim iz šporeta dok u nekim kućama postojao ozidan i dimnjak. Ove kuće su obično krečene u belo. Početkom tridesetih godina XX veka veka počele su se graditi iste takve kuće ali od pečene cigle – kao novijeg datuma imale su ukrase na prelazima između dve strane spoljnih zidova i oko prozora koje su obično bile farbane drugom bojom, tako da pored bele pojavljuju su i žute ili narandžaste nijanse. Prozori na kućama su obično bili plave ili zelene boje, ponekad konbinacija plave i crvene boje (bojama su se odvajale kutije od krila) kao i sama vrata. Dešavalo se da u jednom domaćinstvu budu po dve kuće – jedna je bila za svakodnevni život a druga je bila za obeležavanje slava i u njoj se nalazila gostinjska soba gde su se mogli primiti gosti koji su iz daleka dolazili na slavu. Takav primer zidane gostinjske kuće od pečene cigle postoji u Terzića avliji (napravljena je 1925. godine).
Kuće građene nakon Drugog svetskog rata imaju veće, trokrilne prozore, zbog bolje svetlosti i dolazi postepeno do usvajanja novih materijala u gradnji i pokrivci istih. Sve do osamdesetih godina prošlog veka na kućama je zadržan krov na četiri vode i iste su građene kao prizemne, sa ili bez podrumskog dela a potom počinje gradnja višespratnih kuća sa krovom na dve vode.
Mnoge stare kuće su rušene da bi se napravio prostor za nove, ili su neke prepuštene zubu vremena tako da su nestale sa lica mesta. Ipak ostao je neki broj sačuvanih kuća koje svedoče o prošlosti sela i kulturi stanovanja tokom istorije.